Onaltıncı Ders

ЕПЩlЫКlУХАНЭ ГУКЪИНЭ

ONALTINCI DERS

 

 

Bu derste sözcüklerin oluşumu ile ilgili bir çalışma yürüteceğiz.

Dilin ses dili olması nedeniyle Bu çalışmayı iyi anlamak önemlidir.

Örnek olarak atmak ile ilgili sözcüklerin oluşumunu inceleyelim.

 

дзы-- at хыфlэдзэ-- (elindekini yere ) at дэдзей -- yukarıya at

едзых -- aşağıya at

 

Söyleyenin nerede olduğu sözcüğün oluşumunu etkiler

 

т - üzeriniх - topluluğuи - bir şeyin içiniп - ucunuщl - altını

д - iki şeyin arasınıфl - takılı olmayıбгъэ - yanınıбгъу- yanını

кlэщlэ - yanını

 

sesli harfle biten sözcükler at, sessiz harfle biten sözcükler den at

şeklinde oluşur.

 

Başına къ alan sözcüklerde söyleyen kendisinin bulunduğu yere doğru

at demektedir. Kendisi altta üstte içinde dışındadır. Oraya at demektedir.

 

Başına н alan sözcükler de oraya doğru at demektedir, veya kendinin

attığı yere doğru, kendinin gideceği yöne duğru bir at emri vermektedir.

 

Bu temel kabullerden hareketle aşağıdaki sözcükleri anlamlandırmaya

Çalışır isek işin zorluğunun olmadığını anlayabiliriz.

 

 

тедзэ тедз нытедзэ нытедз къытедзэ къытедз

хэдзэ хэдз ныхэдзэ ныхэдз къыхэдзэ къыхэдз

идзэ идз нидзэ нидз къидзэ къидз

 

пыдзэ пыдз ныпыдзэ ныпыдз къыпыдзэ къыпыдз

щlэдзэ щlэдз ныщlэдзэ ныщlэдз къыщlэдзэ къыщlэдз

дэдзэ дэдз ныдэдзэ ныдэдз къыдэдзэ къыдэдз

 

фlэдзэ фlэдз ныфlэдзэ ныфlэдз къыфlэдзэ къыфlэдз

дэдзей едзых ныдэдзей недзых къыдэдзей къедзых

 

бгъэдэдзэ бгъэдэдз ныбгъэдэдзэ

ныбгъэдэдз къыбгъэдэдзэ къыбгъэдэдз

 

бгъурыдзэ бгъурыдз ныбгъурыдзэ

ныбгъурыдз къыбгъурыдзэ къыбгъурыдз

 

кlэщlэдзэ кlэщlэдз ныкlэщlэдзэ

ныкlэщlэдз къыкlэщlэдзэ къыкlэщlэдз

 

кlэлъыдз ныкlэлъыдз къыкlэлъыдз

хыфlэдзэ ныхыфlэдзэ къыхыфlэдзэ

 

Мыlэрысэр жыг щlагъым щlэдзэ.-- Elmayı ağacın altına at.

Мыlэрысэр жыг щlагъым щlэдз.-- Elmayı ağacın altından at.

 

Мыlэрысэр жыг щlагъым къыщlэдзэ.

-- Elmayı ağacın altına at. ( söyleyen elmanın altında)

 

Мыlэрысэр жыг щlагъым къыщlэдз.

-- Elmayı ağacın altından at. ( söyleyen elmanın altında değil)

 

Мыlэрысэр жыг щlагъым ныщlэдзэ.

-- Elmayı ağacın altına at. ( söyleyen kendisi de atıyor veya oraya gidecek)

 

Мыlэрысэр жыг щlагъым ныщlэдз.-- Elmayı ağacın altından at.

( söyleyen de dışarı atıyor veya dışarıya çıkacak oraya atılmasını istiyor.)

 

Bu söylemlerin hepsi karşıdakine yani muhataba emir şeklindedir.

Atılan şey de herhangi bir şeydir. Şahıslar söz konusu olursa iki parçalı

fiiller gurubuna girer ve şahıs ekleri araya girerler.

 

Мазэ еджэу иуха тхылъыр lэнэм тридзащ.Maze okuyup bitirdiği kitabı

masanın üzerine attı.

 

ты -- üzerine ( ı harfi düşmüş.)

р-- ı ve i arasına kaynaştırma olarak girmiş.

и -- üzerine atan o

дз-- atma fiil kökü

а-- yakın geçmişte

щ-- atılmış olduğunu yani şu andaki halini gösterir.

 

Onun tarafından belirtilen şey belirtilen yere atılmış durumdadır.

 

 

Aynı çalışmayı koymak ve almak üzerinden yapacak olursak.

лхьэ–koy ( konuma getir)х-- al

 

телъхьэ тэх нытелъхьэ нытех къытелъхьэ къытех

хэлъхьэ хэх ныхэлъхьэ ныхэх къыхэлъхьэ къыхэх

илъхьэ их нилъхьэ них къилъхьэ къих

пылъхьэ пых ныпылъхьэ ныпых къыпылъхьэ къыпых

 

щlэлъхьэ щlэх ныщlэлъхьэ ныщlэх Къыщlэлъхьэ къыщlэх

фlэлъхьэ фlэх ныфlэлъхьэ ныфlэх къыфlэлъхьэ къыфlэх

дэлъхьэ дэх ныдэлъхьэ ныдэх къыдэлъхьэ къыдэх

 

бгъэдэлъхьэ бгъэдэх ныбгъэдэлъхьэ

ныбгъэдэх къыбгъэдэлъхьэ къыбгъэдэх

 

бгъурылъхьэ бгъурых ныбгъурылъхьэ

ныбгъурых къыбгъурылъхьэ къыбгъурых

 

кlэщlэлъхьэ кlэщlэх ныкlэщlэлъхьэ

ныкlэщlэх къыкlэщlэлъхьэ къыкlэщlэх

 

Мазэ еджэу иуха тхылъыр lэнэм трилъхьащ.

-- Maze okuyup bitirdiği kitabı masanın üzerine koydu.

 

Aynı çalışmayı kendini oturur konuma getirme üzerinden yürütelim.

Bunları daha da çoğaltılabilir de daha çok işlek ve günlük konuş –

malarda geçenleri alıyorum.

 

тlысхьэн -- oturur konuma gelmek – т den с ye geçmek

 

тетlысхьэ къытетlысхьэ нытетlысхьэ

хэтlысхьэ къыхэтlысхьэ ныхэтlысхьэ

 

итlысхьэ къитlысхьэ нитlысхьэ

пытlысхьэ къыпытlысхьэ ныпытlысхьэ

 

щlэтlысхьэ къыщlэтlысхьэ ныщlэтlысхьэ

фlэтlысхьэ къыфlэтlысхьэ ныфlэтысхьэ

 

дэтlысхьэ къыдэтlысхьэ ныдэтlысхьэ

бгъэдэтlысхьэ къыбгъэдэтlысхьэ ныбгъэдэтlысхьэ

 

бгъурытlысхьэ къыбгъурытlысхьэ ныбгъурытlысхьэ

кlэщlэтlысхьэ къыкlэщlэтlысхьэ ныкlэщlэтlысхьэ

 

Мазэ еджэн иуха тхылъыр lэнэм трилъхьэри и анэм

бгъэдэтlысхьэжащ.

Maze okumasını bitirdiği kitabı masanın üzerine koyup annesinin

yanına oturdu.

Щlалэ цlыкlур нанэ бгъэдэзгъэтlысхьащ.

 

бгъэдэ-- yanına

з-- yaptıran ben

гъэ-- yaptırma ön eki

тlыс --oturur konuma ( yani т durumundan с durumuna )

хь-- Belirtilen konuma getirme

а-- yakın geçmiş

щ-- şu anki durum.

 

onu ben belirtilen şahsın yani onun yanına oturtmuş durumdayım.

 

 

--------- Сэ ---- сэ ----------- сы -- бгъэдэ -- з -- гъэ – тlыс -- хь -- а -- щ.

--------- Уэ -----уэ ----------у-----------------б ------------------------------- ?

Ар ---абы абы ----------. -----------------и ------------------------------ къым.

--------- Дэ ----- дэ --------- ды --------------- д ------------------------------ къэ?

---------Фэ ----- фэ --------фы--------------в------------------------------ т.

--------- Ахэр - абыхэм --- . ----------------- а ------------------------------ т?

 

Bu tablonun tek istisnasıахэрile başlayan cümlelerin sonuna хэ çoğul eki

alması zorunluluğudur.

 

Сэ уэ еджапlэм сы – щlэ -- б -- гъэ – тlыс -- хь – а -- щ.

Ар абы абы . --бгъэд --и --гъэ –тlыс-- хь -- а ?

Ар абыхэм абы . --бгъэд --а --гъэ –тlыс-- хь --а --къым.

Фэ сэ нанэ фы -- бгъэдэ -- з – гъэ – тlыс -- хь -- а -- тэкъэ?

 

фы--- sizi (oturan)

бгъэдэ--- yanına

з--- ben (oturtan)

гъэ--- yaptırma öneki

тlыс-- oturur konumda ( т den с durumuna )

хь--- Belirtilen konuma getirme anlamı

а--- geçmiş

тэ--- bitmiş zamanda

къэ?--- olumsuz soru eki.

 

Sizi ben belirtilen kişi yanına oturtmamış mıydım?

 

 

Şimdi de aynı çalışmayı bir yere girme çıkma sözcüklerinin oluşumu üzerine yapalım.

 

хьэ -- gir anlamında taşıyıcının erk sahibinin hareketi kendini хьыyapmak

кl -- çık başlatılmış olguyu sonlandır

 

техьэ текlнытехьэ нытекlкъытехьэ къытекl

хэхьэ хэкlныхэхьэ ныхэкlкъыхэхьэ къыхэкl

ихьэ икlнихьэ никlкъихьэ къикl

 

дэхьэ дэкlныдэхьэ ныдэкlкъыдэхьэ къыдэкl

гуэхьэ гуэкlныгуэхьэ ныгуэкlкъыгуэхьэ къыгуэкl

щlэхьэ щlэкlныщlэхьэ ныщlэкlкъыщlэхьэ къыщlэкl

 

бгъэдэхьэ бгъэдэкlныбгъэдэхьэ

ныбгъэдэкlкъыбгъэдэхьэ къыбгъэдэкl

 

бгъурыхьэ бгъурыкlныбгъурыхьэ

ныбгъурыкlкъыбгъурыхьэ къыбгъурыкl

 

Заферрэ сэрэ зэгъусэу псым дыхэхьэри дыкъыхэкlыжащ.

 

ды-- biz

къы-- den

хэ-- çoğuldan

кlы-- çıkış

ж--- önceki konumumuza

а-- yakın geçmişte

щ -- yapmış durumdayız.

 

дыхэхьэри-- girdik ve biz girmiş olduğumuz şeyden çıkmış durumdayız.

 

шэ -- birini beraberinde belirtilen yere götürmek

 

тешэ тешыж нытешэ нытешыж къытешэ къытешыж

хэшэ хэшыж ныхэшэ ныхэшыж къыхэшэ къыхэшыж

ишэ ишыж нишэ нишыж къишэ къишыж

 

гуэшэ гуэшыж ныгуэшэ ныгуэшыж къыгуэшэ къыгуэшыж

дэшэ дэшыж ныдэшэ ныдэшыж къыдэшэ къыдэшыж

 

бгъэдэшэ бгъэдэшыж ныбгъэдэшэ

ныбгъэдэшыж къыбгъэдэшэ къыбгъэдэшыж.

 

Dilin ses dili olması nedeniyle seslerin yüklendikleri anlamlar kavranırsa sözcüklerin

oluşumu anlaşılırlığı kolaylaşır. Bunlar muhataba yönelik emir sözcükleridir.

Çekimlenmeleri durumunda diğer çekimler gibi şahıs eklerini alırlar ön ek ve soneklerle

anlatım zenginleşir sonsuz anlatım zenginliğine ulaşır. Buradan şunu çok rahatlıkla

söyleyebiliriz ki bu dilin zenginliğinin sınırı yoktur. Sonsuz bir sözcük zenginliğine

sahiptir. Ses anlam temelinde son kullanılan sözcükten sonra da oluşabilecek başka

bir sözcük vardır. Bizim konumuz zaten dilin genişliğini ölçmek değildir. Ona bizim

yetişmemiz mümkün olmaz. Bizim konumuz sadece olabildiğince ses anlam

temelinden sözcüklerin nasıl oluştuğunu anlatmaya çalışmaktır. Bu dili bilen birisi

için ses anlam temelinde oluşmuş ilk defa duyduğu sözcük anlaşılmaz değildir.

 

Сэ Истанбул сокlуэ уэри унэкlуэн?

-- İstanbul’a gidiyorum sen de gelir misin?

 

Сэ Истанбул сокlуэ уэри унэкlуэфын?

-- İstanbul’a gidiyorum sen de gelebilir misin?

 

Сэ Истанбул сокlуэж уэри унэкlуэн?

-- Ben İstanbul’a dönüyorum sen de gelir misin?

 

Сэ Истанбул сокlуэж уэри унэкlуэжын?

-- İstanbul’a dönüyorum sen de döner misin?

 

Сэ Истанбыл сокlуэж уэри унэкlуэжыфын?

-- İstanbul’a dönüyorum sen de dönebilir misin?

 

Сэ Истанбул сокlуэж уэри унэкlуэжыфыну?

-- İstanbul’a dönüyorum sen de dönebilecek misin?

 

Baştaki сэ lerin günlük konuşmalarda gerekmedikçe

söylenmez olduklarını zaten biliyoruz.

 

Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.

Bu kategoriden diğerleri: « Onbeşinci Ders Onyedinci Ders »

KÜLTÜR / SANAT

  • Son Eklenenler
  • Çok Okunanlar
  • Rastgele